Terapia blizn oraz obszarów o zaburzonej percepcji na skutek urazu lub ingerencji medycznej - APM

Wstęp

Terapia blizn rozwija się spektakularnie w XXI wieku na polu wielu specjalności

medycznych. Terapia ta daje pozytywne rezultaty, takie jak zmniejszenie bólu blizny

i jej okolicy, poprawę estetyki, czucia i siły mięśniowej w rejonie blizny. Metoda

APM jest jedna z wielu metod stosowanych w terapii blizn, którą postaram się

opisać w tym artykule.

Blizna — ogólne pojęcie

Podstawowym budulcem blizny jest tkanka łączna włóknista, która powstaje w

procesie gojenia się miejsca po uszkodzeniu tkanek (od warstwy rogowej naskórka,

wgłąb ciała lub płasko, jeśli brzegi skóry są odległe). Są różne rodzaje blizn, ogólnie

można je podzielić na: blizny fizjologiczne (podobne do otaczającej tkanki, nie dające

objawów lokalnych i oddalonych), blizny sklerotyczne, blizny atroficzne,

hipertroficzne, keloidowe, aktywne i inne. Szczegóły dotyczące gojenia się blizn i

różnych ich rodzajów opisane są w bogatej literaturze tego tematu.

Na kursie Integracyjnej Terapii Blizn (październik 2019, Gdańsk) poznałam autorską

metodę terapii blizn popartą wieloletnim doświadczeniem fizjoterapeutki

Katarzyny Młotek, która uświadomiła nam jak wielką zmianę w funkcjonowaniu

człowieka może dokonać uraz ciała i co my, fizjoterapeuci, możemy zrobić dla

pacjenta, co może zrobić dla siebie pacjent, a co może chirurg, dermatolog,

lekarz medycyny estetycznej, oraz jak może pomóc psycholog, farmaceuta, dietetyk,

i inni specjaliści. Uwolnienie zrostów osiągamy głównie poprzez pracę manualną,

taką jak techniki uwalniania ręcznego lub przy pomocy przyborów do pracy z blizną

oraz właściwie dozowane ćwiczenia.

Blizna i jej okolica wykazuje często zaburzenia czucia, a także różni się od

otaczających tkanek. Aby te różnice zminimalizować stosuje się integracyjną terapię

blizn[1]

Terapia APM

Praca z blizną łączy w sobie wiele metod terapii. Jedną z nich jest Terapia APM

(niem. Akupunktmassage), stworzona przez niemieckiego terapeutę Willy Penzel’a.

Polega ona na masażu ręcznym lub masażu wykonanym pałeczką diagnostyczną

szlaków na ciele zwanych meridianami, a także konkretnych punktów, tzw

akupunktów. Jest ona oparta na chińskim masażu TUI-NA [2]. Masaż ten, akupresura

oraz akupunktura nie tylko leczą objawy choroby, lecz także wpływają na jej

przyczynę oraz poprawienie zdolności organizmu do samoregulacji. Dr Kasperczyk w

swojej książce napisał: “Zadziałanie poprzez ucisk (akupresurę) lub nakłucie igłami

(akupunkturę), lub inną techniką, na określone punkty meridianu chorego narządu

— czyli narządu osłabionego energetycznie — wyrównuje w nim poziom energii, a

przez to podnosi falę płynącą do narządu następnego”[3]. Metoda APM jest formą

masażu wykonywanego dłonią, palcem lub pałeczką diagnostyczną zakończoną

kulkami o średnicach 2 i 4 mm, który najczęściej daje efekt przeciwbólowy lub

normalizujący reaktywność leczonej tkanki (poprawia czucie przy niedoczulicy lub

zmniejsza przeczulicę). Terapeuci tej metody oraz pacjenci zauważyli, że wiele blizn

lub tkanki blisko niej reagują na działanie pałeczką diagnostyczną tak, jakby

dotknięto je przedmiotem pod niewielkim napięciem elektrycznym, lub czują ukłucie

wgłąb ciała, albo mrowienie lub drapanie na odcinku blizny lub w jej okolicy. Dzieje

się tak w przypadku tzw. „blizny zaburzonej pod względem energetycznym”[1].

Podobnie, terapeuta może odczuwać przepływ ładunków z ciała pacjenta na różne

sposoby. Zdarza się także tak, że początkowo pacjent nie czuje wyżej opisanych

zjawisk na samej bliźnie, lecz w jej okolicy. Może być tak na skutek uszkodzenia

nerwów czuciowych skórnych. Należy pracować nad tą okolicą, w celu zmniejszenia

różnicy potencjałów na skórze i zaburzeń czucia. Bywa też tak, że dopiero po pracy

nad okolicą blizny, pacjent zaczyna lepiej czuć swoje ciało pod blizną i na niej samej.

Często dochodzi wówczas do pełnej akceptacji tego, co się stało w tym rejonie ciała.

Ryc.1 Pałeczka diagnostyczna ze stali - dobry przewodnik.

Są różne kształty pałeczek diagnostycznych, dopuszcza się także inne, choć o

podobnym kształcie metalowe narzędzia, bez cech zniszczenia, ze złota, srebra,

aluminium, stali, z mosiądzu oraz ze stopów tych metali.

Terapeuta może czuć delikatny przepływ prądu w palcach, na dłoni lub na całej

kończynie, a nawet na całej stronie ciała. Bywa, że czuje się przyspieszenie akcji

serca, napływ ciepła, a nawet ból (doświadczenia własne, osteopatów i terapeutów

blizn). Odczucia te powinny wygasać w miarę postępu terapii. Prowadząca kurs oraz

badacze tego tematu uważają, że są one spowodowane nagromadzeniem się

ładunków elektrycznych w obrębie blizny, w wyniku braku integracji blizny z

otaczającymi tkankami.. Taki stan może się pojawić się, gdy uraz lub operacja były

rozległe, gojenie długotrwałe, często z nadmiernym stanem zapalnym [1]. Pomiary

różnic potencjału (wykonywane przeze mnie poza miejscem pracy) na skórze

ochotników oraz na sobie w akupunktach oraz na bliznach nie przekraczają 50 mV, a

na bliznach nad implantami dochodzi do 65 mV. Moje pomiary nie przekraczały

bariery naskórka nawilżonego. Badacze tego tematu szukali napięć w głębszych

warstwach skóry. Prowadząca kurs zwraca uwagę na to ,że „ w niej uszkodzenie,

wiąże się ze zniszczeniem trwalszym, a przedłużony proces gojenia może pozostawić

napięcie piezoelektryczne trudne do usunięcia”[1]. Czym jest piezoelektryczność? W

prosty sposób wyjaśnia to Marek Ples — piezoelektryczność to zjawisko

generowania potencjału elektrycznego przez niektóre kryształy, poddawane

mechanicznemu ściskaniu lub rozciąganiu [4]. Budowa kryształu jest przedmiotem

badań w wielu dziedzinach nauki. Między innymi, krystalografia mająca swoje źródła

w mineralogii, opiera się na fizyce, matematyce, chemii i biologii [5], dzięki

mikroskopom dostrzeżono krystaliczną budowę w tkankach ludzkich. Efekt

piezoelektryczny powstaje w tkankach ludzkich na skutek zgniecenia tych jej

elementów, które mają strukturę krystaliczną. Strukturę krystaliczną wykazuje

powięź, na co wskazują jej badania mikroskopowe oraz inne elementy tkanki łącznej.

“Piezoelektryczność jest zjawiskiem występującym w ludzkim organizmie.

Odpowiedź piezoelektryczną wykazują kości i chrząstki, włókna kolagenowe, DNA i

różne białka” — zauważa autor badań dr Yang Liu [6].

Katarzyna Młotek, powołując się na badania zebrane przez Jamesa Oschmana,

wyciąga wnioski — „W ranie wzrasta ilość ładunków i może powodować różnice

napięć sięgające do + 200 mV. Możemy podejrzewać, że jeśli rana nie da rady pozbyć

się tego, może pozostać przetrwały wyższy potencjał dodatni. Jest to wynikiem

uszkodzenia powięzi, która ma strukturę krystaliczną, a kryształ ma właściwości

piezoelektryczne. Odkształcony (poprzez uraz) kryształ powięzi jest źródłem

potencjału piezoelektrycznego i dochodzi do nazbierania się ładunków w tym

miejscu”[1].

Praktyka terapeutyczna

Metoda APM opisuje dokładnie sposób postępowania w przypadku blizny

zaburzonej pod względem energetycznym. Bazuje ona na Tradycyjnej Medycynie

Chińskiej i pojęciu Qi (czytaj: czi), jako sile życiowej, wypełniającej żywy organizm.

Prowadząca kurs twierdzi, że: „Nie mamy możliwości usunięcia nadmiaru Qi (...)

przez masaż APM. Możemy jednak Qi do konkretnego meridianu sprowadzić. Znając

dokładny przebieg meridianu w kierunku przepływu Qi masujemy dłonią lub

przesuwamy pałeczkę (...) staramy się uzyskać efekt czerwonej linii, który wskazuje

na pobudzenie przepływu Qi w tym miejscu” [1].

Na podstawie doświadczeń własnych i innych terapeutów, uważam że

wskazane jest, aby terapeuta przystępując do terapii APM dobrze się czuł fizycznie i

psychicznie, a także by był dobrze nawodniony, skupiony i nastawiony na odbiór

wrażeń czuciowych. Jeśli nie wystąpi odczucie przepływu lub kłucia odczuwanego

przez terapeutę i przez pacjenta, mimo badania powtarzanego kilkakrotnie, można

przyjąć, że blizna nie jest zaburzona pod względem energetycznym. Jest to tylko

część szczegółowego badania blizny. Powinno się także sprawdzić fragment

meridianu w niedalekim sąsiedztwie blizny. Zdarza się, że pacjent od razu reaguje na

badanie pałeczką diagnostyczną szeroką czerwoną linią. Jeżeli nastąpi to w badanym

obszarze, podczas gdy w innym czerwona linia się nie pojawia, świadczyć to może o

pobudzeniu wegetatywnym, związanym z występującym tu wcześniej stanem

zapalnym lub wg Tradycyjnej Medycyny Chińskiej o „nadmiarze Qi” w tej okolicy.

Ten nadmiar możemy przekierować na cały meridian, lub na meridian przeciwny.

Jeśli jednak wzmożona reakcja wegetatywna występuje w wielu miejscach na ciele

pacjenta, należy szukać przyczyn tego zjawiska (nadczynność tarczycy, nadmierne

pobudzenie wegetatywne organizmu, uczulenie na środek dezynfekcyjny lub

wrażliwość skóry na podrażnienie, skóra atopowa).

Potencjał spoczynkowy komórki

Nierównomierne stężenia jonów, po obydwu stronach błony komórkowej,

powoduje ich przenikanie bierne oraz transport czynny. Dzieje się to pod wpływem

impulsów informacyjnych ze środowiska pozakomórkowego, a także wynika to z

sytuacji wewnętrznej komórki.Informacje te zostają przenoszone dalej do innych

komórek po błonach komórkowych dzięki rozchodzeniu się fali depolaryzacyjnej[7]

Rys.2 błona komórkowa

Zdrowa komórka oczekuje na bodziec, mając potencjał spoczynkowy około

- 70 mV. Bodziec zaburza potencjał spoczynkowy wprowadzając błonę komórkową w

stan pobudzenia, stan ten jest przenoszony na kolejne komórki i tak powstaje

impuls [7]. Patrząc na powyższą grafikę widzimy same jony dodatnie. To one w

głównej mierze przenoszą impuls. Po obu stronach błony komórkowej wytwarza się

różnica potencjałów. Utrzymanie tych różnic jest niezbędne, aby zachodziły procesy

fizjologiczne ustroju. Konstantin Korotkov wykazuje w swoich badaniach, że chmury

elektronowe są nośnikami energii. Uważa on, że — „Kiedy organizm działa

prawidłowo, chmury elektronów są rozdzielane pomiędzy wszystkie systemy i

narządy (...). Wśród głównych konsumentów są mitochondria, które wykorzystują

elektrony do konwersji cząsteczek energii ATP (...). Przenoszenie elektronów do

tkanki jest utrudnione w przypadku braku równowagi, dysfunkcji, obniżonej

odporności lub nieprawidłowego, mikrokapilarnego krążenia krwi”[9]. W

przypadku nadmiernego stanu zapalnego i przedłużającego się gojenia, może dojść

do licznych zmian, zarówno strukturalnych jak i czynnościowych oraz utrwalonego,

obwodowego, zlokalizowanego w ograniczonym obszarze lub rozlanego bólu

neuropatycznego.

Rys. 3 wykres przedstawiający zmiany wartości potencjału (w mV) w czasie trwania impulsu z

„Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej” pod red. Prof. Traczyka

Ból neuropatyczny jest nie tylko objawem, ale często staje się trudną do leczenia

chorobą, która wymaga holistycznego podejścia terapeutycznego.

Biegunowość

Podczas prezentacji „Biomagnetyzm — spotkanie wschodu z zachodem”

Witold Nowikow zwraca uwagę na zjawisko biegunowości człowieka —

„Stwierdzono doświadczalnie, iż prąd stały przepływający wewnątrz organizmów

żywych wytwarza potencjały elektryczne na powierzchni ich ciał, zaś rozkład tych

potencjałów odzwierciedla strukturę układu nerwowego(...). U człowieka mamy trzy

obszary o dużym ładunku dodatnim: mózg, splot ramienny, obszar pomiędzy

łopatkami i rozszerzenie lędźwiowe u podstawy rdzenia kręgowego”[8].

Badania własne autora wskazują na to, że na powierzchni ciała człowieka mamy do

czynienia z charakterystycznym rozkładem potencjałów elektrycznych (patrz Rys.4)

potencjał dodatni na głowie i wzdłuż centralnego układu nerwowego, potencjał

ujemny na kończynach. Przyjmując, że główny kierunek prądu informacyjnego, w

ciele człowieka, przebiega w osi mózg-kręgosłup-kończyny i określając kierunek pola

magnetycznego według prawa Ampere’a, można przyjąć, że pole magnetyczne

wokół osi długiej człowieka jest wirowe i prostopadłe względem tej osi [13].

Nowikow stwierdza w swojej prezentacji, że: „ Zgodnie z prawem Biote'a-Savart'a,

przepływ prądu powoduje powstawanie pola magnetycznego wokół niego.

Oznacza to, że wokół człowieka istnieje wirowe pole magnetyczne o natężeniu H

zależnym od natężenia prądu I oraz odległości a od osi człowieka.” (Rys.4) Dzięki

temu prawu, znając rozkład prądu w danym przewodniku, możemy wyznaczyć

indukcję magnetyczną w otaczającej przestrzeni [13]. Prawa te dotyczą

przewodników i półprzewodników. Ciało człowieka charakteryzuje się

przewodnictwem porównywalnym do półprzewodników. Prąd w ciele ludzkim

przepływa wielokierunkowo na poziomie komórkowym i tkankowym.

Rys. 4 grafika w prezentacji Nowikowa

Pole elektromagnetyczne człowieka

Istnienie pionowego i poziomego rozmieszczenia potencjału elektrycznego w

organizmie z towarzyszącym mu polem magnetycznym jest czymś oczywistym dla

radiestetów metody fizycznej, bioenergoterapeutów, terapeutów metody Polarity.

Pomiarami pola elektromagnetycznego ciała ludzkiego zajmuje się od lat wielu

naukowców. Interesująca prezentacja pracy naukowej badaczy w dziedzinach nauk

medycznych, fizyki i biologii, dotycząca tego tematu, udostępniona jest w postaci

filmu na YouTube: “Aura i energia życia człowieka, roślin i zwierząt — ciekawe

eksperymenty i dowody naukowe, dokument”. W wielu ośrodkach akademickich

tematy te są w trakcie badań.

Organizmy, znajdujące się w polu magnetycznym ziemi, podlegają prawom

fizycznym. Podlegamy sile grawitacji i znajdujemy się w polu elektromagnetycznym

ziemi. „Ziemskie pole magnetyczne jest w stanie indukować prąd elektryczny w ciele

człowieka. Jest to bardzo słaby prąd, o gęstości rzędu mniej niż 1 A/m2, to jest na

poziomie prądów wewnętrznych w organizmie” — zauważa Sitkowski —

„Charakterystyczną cechą jest to, że pod wpływem składowej pionowej pola

magnetycznego, prąd elektryczny tworzy poziome kręgi wirowe w ciele człowieka”.

Człowiek leżący doświadcza wirowego pola elektrycznego w swej płaszczyźnie

czołowej — wniosek na podstawie Rys. 51 [10].

Do stałych sił naturalnych należą także siły związane z ruchem obrotowym Ziemi.

Populacja ludzka jest bardzo zróżnicowana pod względem fizycznym i

psychicznym. Różnimy się stopniem odczuwania bodźców, różne są warunki

atmosferyczne oraz geograficzne w jakich znajduje się organizm. Różny jest także

opór elektryczny (impedancja) skóry człowieka, w zależności od jego nawodnienia,

płci, wieku, grubości skóry, stanu zdrowia, ciśnienia atmosferycznego, wilgotności i

temperatury [11].

Człowiek zawdzięcza swą strukturę ciała stałego dzięki tkance łącznej, w jego

skład wchodzi 60–80% wody [12]. Woda jest bardzo dobrym przewodnikiem prądu

pod warunkiem, że jest roztworem wypełnionym dodatnimi i ujemnymi jonami [14].

Ciało człowieka, składając się głównie z cząstek spolaryzowanych (polarne cząstki

H2O)w warunkach izolacji od ziemi zachowuje się jak dielektryk, a uziemione

wykazuje właściwości półprzewodników i przewodników w zależności od

parametrów przyłożonego napięcia, rodzaju prądu, drogi przepływu prądu,stanu

naskórka, ilości wydzielanych przez skórę soli mineralnych.[14]

Meridiany, akupunkty — poszukiwanie dowodów na ich istnienie

Tadeusz Kasperczyk pisze: „Jednym z podstawowych pojęć Tradycyjnej Medycyny

Chińskiej jest pojęcie energii Qi. Wszystkie procesy, stany, zdrowie rozpatruje się w

kategoriach braku, nadmiaru lub równowagi Qi (...) Krążenie owej energii ma

charakter ciągły i odbywa się ustalonymi szlakami, które nazywamy kanałami,

południkami lub meridianami” [3]. Wiek XX obfituje w poszukiwanie podstaw

naukowych działania akupunktury. Pionierami w tej dziedzinie był Thomas Lewis,

następnie, po 1945 roku, badacze japońscy, a w latach 60-tych naukowcy koreańscy.

Ciekawie ten temat opisuje Ewa Chabros w artykule „Meridiany a nauka”[15].

Robert Becker, pionier medycyny elektromagnetycznej odkrył w 1970 roku, że

akupunkty mają inne właściwości elektryczne niż okoliczne obszary skóry, a

dokładnie, mają mniejszy opór elektryczny. W drugiej połowie lat 70-tych, Bruce

Pomeranz, neurobiolog z uniwersytetu w Toronto, badał działanie endorfin i

stwierdził, że istnienie endorfin wyjaśnia przeciwbólowe działanie akupunktury W

latach 80-tych dwaj francuscy badacze wstrzyknęli ochotnikowi płyn do znakowania

radioaktywnego w akupunkty oraz inne miejsca na ciele. W miejscach, które nie były

akupunktami, płyn rozchodził się od miejsca wstrzyknięcia tworząc koło. Kiedy

wstrzyknięto płyn w akupunkty, płyn podążał idealnie drogą meridianu na odcinku

30 cm w czasie 4–6 min [16].

W 1991 roku rosyjscy naukowcy odkryli, że zdolność ludzkiego ciała do

przepuszczania światła istnieje tylko wzdłuż meridianów i może ono wchodzić i

wychodzić tylko wzdłuż punktów akupunktury.

Pionierem polskiej szkoły akupunktury jest Zbigniew Garnuszewski. Jego dzieło

„Renesans akupunktury” cały czas jest bogatym podręcznikiem dla pragnących

poznać tę sztukę niesienia pomocy człowiekowi. doczekało się ono wielu wydań,

ostatnie z 2017 roku [17]. Obecnie możemy cieszyć się bogatą literaturą wielu

autorów na temat TMC, w tym akupunktury i akupresury. Jednym z najnowszych

dzieł w tej dziedzinie jest „Nowoczesna akupunktura, wyd.II” Tadeusza Błaszczyka.

W popularnonaukowej literaturze podane są szlaki meridianów na skórze człowieka.

Znajomość tych szlaków jest konieczna by można było nad nimi pracować.

Tradycyjna Medycyna Chińska natomiast opisuje także przebieg meridianów

zmierzających do narządów wewnętrznych i naczyń krwionośnych, co podkreśla ich

integrującą rolę w ciele człowieka.

Podsumowanie

Bożena Przyjemska opisuje efekty badań, z których wynika, że “wypadek albo

uraz jest zastrzykiem energii w ciało osoby, energii której ciało chce się pozbyć”[18].

Pracując z pacjentem na wielu poziomach jego tkanek, powinniśmy szukać sposobu,

aby tą energię wyprowadzić z miejsca urazu poprzez usprawnienie jej przepływu .

Często nie jest to możliwe w takim stopniu, jak byśmy pragnęli. Zawsze jednak

powinniśmy obdarzyć drugiego Człowieka empatią i wdzięcznością za spotkania,

które są wzajemną wymianą dobra i doświadczeń.

Terapia blizn jest żywo rozwijającą się, terapią holistyczną. W ostatnich latach

napisano wiele opracowań na ten temat, wprowadzono nauczanie terapii blizn na

studiach fizjoterapii. Można powiedzieć, że terapia blizn dotyczy większości

pacjentów korzystających z fizjoterapii, jeśli poszerzymy pojęcie blizny o stany

pourazowe zamknięte bez uszkodzenia skóry oraz stany przeciążeniowe stawów i

mięśni, a także blizny pozawałowe, poudarowe, blizny po zapaleniu płuc, blizny po

uszkodzeniu pierścienia włóknistego dysku i inne. Metoda APM jest jedną z wielu

metod pracy z pacjentem i często dotyczy blizny i jej okolicy, a pośrednio, poprzez

działanie na meridianach, także wpływa pozytywnie na całe ciało i psychikę

człowieka.

Izabela Paszko fizjoterapeuta

Podziękowania

Dziękuję pacjentom i ochotnikom za cierpliwość w czasie terapii APM.

Dziękuję Katarzynie Młotek, fizjoterapeucie i założycielce grupy terapeutów

Integracyjnej Terapii Blizn w Polsce za zgodę na udostępnienie w tym artykule

fragmentów jej szkoleń.

Dziękuję Panu Profesorowi Witoldowi Cieślikiewiczowi za wnikliwą korektę

merytoryczną i stylistyczną.

Dziękuję Doktorowi Aleksandrowi Bieleckiemu osteopacie i fizjoterapeucie za

konsultację zawodową.

Bibliografia:

1. Materiały z kursu Integracyjna Terapia Blizn, Gdańsk 2019, wykłady online na fb

w latach 2022-2023 dla grupy terapeutów blizn

2. Akupunktmassage nach Penzel -de.m. Wikipedia.org

3. “Meridiany, punkty i recepty chińskie”- Kasperczyk T, JET, Kraków 2017

4. „ Krystalochemia”- wykład Prof. Dr hab. Andrzej Wojtczak UMK Toruń 2014

5 . „Odbudowa chrząstki stawowej dzięki piezoelektryczności” red Konarska I.

termedia.pl 13.01.2022

6 . „Piezoelektryczność” - Marek Ples, weirdscience.eu

7. ”Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej I klinicznej”,red Traczyk

Z.W , PZWL, Warszawa 1989

8. „ Biomagnetyzm - spotkanie wschodu z zachodem“,Nowikow W, Gdańsk

9. „Medycyna energetyczna”- Korotkov K, Studio astropsychologii, Białystok 2019

10 .„Radiestezja dla dociekliwych”. Sitkowski T,Studio astropsychologii, Białystok

2021"

11. „Wpływ temperatury I wilgotności względnej na impedancję ciała człowieka”

Stefan Gierlotka 2021-08-23

12. ”Ile jest wody w człowieku” Aleksandra Stanisławska 2012, crazynauka.pl

13. ” Czym różnią się prawo Biota-Savarta oraz prawo Ampere'a?”- 23 czerwca

2017, zapytajfizyka.pl

14. elektroda.pl/rt, „Opór elektryczny człowieka”

15.„ Meridiany, a nauka”. Ewa Chabros 25.04.2016 (dostęp 22.01.2024)-

biopsychologika.pl

16. „Why Acupunkture works- New Scientific Breakthrough”- Tima Vlasto March 24,

2010, actcm. edu

17. „Renesans Akupunktury”. Garnuszewski Z, Medyk, Warszawa 2017

18. „Terapia czaszkowo-krzyżowa dla zaawansowanych”. Przyjemska B, wyd.Vital,

Białystok 2017